The Guardian Araştırması Plastik Atık Ticaretinin Yıkıcı Etkilerini Gözler Önüne Serdi: Çukurova'daki tarım arazilerinde İngilizlerin atıkları ne arıyor?

The Guardian gazetesinin yürüttüğü çarpıcı bir araştırma, küresel atık ticaretinin Türkiye'nin ekosisteminde açtığı derin yaraları ortaya koydu. İngiltere ve Avrupa Birliği ülkelerinin, kendi geri dönüşüm altyapılarını geliştirmek yerine plastik atıklarını ihraç etme politikası, sınır aşan devasa bir çevre krizine dönüşüyor. İstatistikler bu akışın boyutlarını çarpıcı bir şekilde belgeliyor: İngiltere, 2025 yılında son sekiz yılın zirvesine çıkarak 675 bin ton plastik atık ihraç etti ve bunun 139 bin tonunu doğrudan Türkiye'ye gönderdi. Avrupa Birliği'nin Türkiye'ye yönelik plastik atık ihracatı ise aynı yıl yüzde 19'luk bir artışla yarım milyon tonu aştı. Uluslararası bir sivil toplum kuruluşu olan Çevre Soruşturma Ajansı'nın (EIA) verilerine göre, 2021 ile 2024 yılları arasında 13 İngiliz şirketi, Türkiye'ye gönderilen atıkların yüzde 13'ünü sadece Adana'daki sekiz tesise yönlendirdi.

Bu yoğun küresel atık transferinin en ağır çevresel faturasını, Türkiye'nin en verimli tarım havzalarından biri olan Adana'daki Çukurova ovası ödüyor. Sabancı Üniversitesi İstanbul Politikalar Merkezi'nden deniz biyoloğu Sedat Gündoğdu'nun yürüttüğü ve Environment Monitoring and Assessment dergisinde yayımlanan bilimsel araştırmaya göre, geri dönüşüm tesislerinin bulunduğu bölgenin akıntı yönündeki sulama kanallarında, diğer bölgelere kıyasla on kat daha fazla mikroplastik kirliliği tespit edildi. Şiddetli yağışlarla doğrudan tarım arazilerine taşan bu zehirli sular, gıda güvenliğini doğrudan tehdit ederken, kanallar aracılığıyla Akdeniz'e karışarak denizdeki plastik birikimini de şiddetlendiriyor. Gündoğdu, incelenen sularda geri dönüşüm işlemlerinin karakteristik özelliği olan pelet ve plastik filmlerin yoğun olarak bulunduğunu vurguluyor.

Uzmanlar, bu durumun çevresel bir felaketin ötesinde yapısal bir eşitsizlik ve hak ihlali olduğuna dikkat çekiyor. EIA hukuk uzmanı Amy Youngman, İngiltere'nin kendi sınırları içinde asla tolere edilmeyecek bu kirliliği yurtdışına taşıyarak Türkiye'deki toplulukların sağlığına ve ekonomisine yıkıcı zararlar verdiğini ifade ediyor. Aslında bu kriz yeni değil; Greenpeace'in 2021 yılında yayımladığı bir araştırma da İngiliz süpermarketlerine ait plastik atıkların Adana'da yasadışı yollarla dökülüp yakıldığını kanıtlamıştı. Ancak, Türkiye'nin polietilen içeren atıklara getirdiği yasağı geri dönüşüm endüstrisinin baskıları sonucu geri çekmesi, sorunun bugün ulaştığı devasa boyutlara zemin hazırladı.

Geleceğe yönelik senaryolar ise bu "plastik sömürgeciliği" krizinin daha da derinleşebileceğine işaret ediyor. Avrupa Birliği'nin Kasım ayından itibaren OECD üyesi olmayan ülkelere plastik atık ihracatını yasaklamaya hazırlanması, halihazırda bir OECD üyesi ve ana ithalatçı olan Türkiye'yi Avrupa'nın yegane "yasal" çöplüğü konumuna itme riski taşıyor. Bilim insanları ve çevreciler, tarım bölgelerinde faaliyet gösteren tüm tesisler için mikroplastik filtreleme sistemlerinin acilen zorunlu kılınması ve atık su deşarjlarının bağımsız kuruluşlarca denetlenmesi çağrısında bulunuyor. Zengin ülkeler tüketim alışkanlıklarını değiştirip atıklarını ihraç etme kolaycılığından vazgeçmediği sürece, Türkiye'nin bereketli toprakları bu küresel atık sömürüsünün en büyük kurbanı olmaya devam edecek gibi görünüyor.